Bijzondere Achternamen
'Digitaal Erfgoed'

Achternamen in Nederland met een aparte klank in 21 thema's. Een site voor een glimlach. Resultaat van jarenlang speuren, ook naar de geschiedenis van de familienaam. In 2021 staan er ruim 19.000 bijzondere namenjuweeltjes. En het onderzoek gaat door, want vooral bij deftige geslachtsnamen moet nog veel gebeuren. 

De site is door de Koninklijke Bibliotheek in 2019 opgenomen als digitaal erfgoed. Veilig bewaard als een stukje 'Nederlandse cultuur, geschiedenis en samenleving', wat me zeer vereert. Zie webarchief KB.

Beste bezoeker om je eigen naam te checken, kijk even rond - je bent nu toch hier. Ik beloof je amusement!

En vind je je eigen naam, ga dan vooral naar cbgfamilienamen.nl, met mogelijk documentatie over de herkomst.

dr. Geurt Hupkes



 

Inleiding:

Wat zijn kleine namen? - De naampiramide - Andere landen - 60 Jaar immigratie - Werkwijze - Naamkundig nieuws op de site

 

Wat zijn kleine namen?

Al onze voorouders kozen ooit - soms met forse tegenzin - een eigen achternaam. Als het nodig was, want in kleine gemeenschappen kende je elkaar bij de voornaam of een bijnaam. Je veranderde zo'n achternaam naar het uitkwam, tot het in 1811 plotseling was gedaan. Hier gaat het ook over de geschiedenis van onze familienaamgeving.  

Nu is de achternaam waarmee je toevallig ter wereld komt bijzonder of gewoon. Dat ligt aan de aantallen. De grote namen - de multi's - zijn neutraal; er zijn zoveel geslachten die zo heten. Maar kleine namen vallen op. Nooit van gehoord... typisch woord, waar kwam die familie vandaan en hoe ontstond zo'n naam? Puur emotie.

Bij dubbele namen alleen één deel van de naam

CONTACT:

Ben benieuwd naar mailtjes naar

hupkesg@xs4all.nl



Op een miezerige middag in oktober 2014 googelde ik uit verveling op ‘achternaam’ en vond de perfecte zoekmachine van het Meertens Instituut.  Zocht op goed geluk ‘bonk’ in de Nederlandse Familienamenbank en vond Bonkestoter met 58 naamdragers. Probeerde ‘smal’ en kreeg Smallegoor met 135 personen. Ontdekte Aalsvel met < 5 leden. Toen Schunk en Schnoor, Slom en Sloog en als klap op de vuurpijl Deug, Deun en Deul.  Om niet te spreken van Glimpel, Gloger en Glogger.  Had je nou toch ooit! Nietszeggende lettercombinaties, maar in de dagelijkse omgang gewoon. Bij Loeps, Luif en Lunk was ik (toen 87) levenslang verkocht als liefhebber.

Serieuze verzamelwoede is niet te stillen, maar mijn verslaving is gelukkig niet duur. Als vroeger postzegelen of voetbalplaatjes en nu sociale media, gamen en binge kijken. Met plezier om verrassende aanwinsten als Geilvoet, Poerstamper, Scharenguivel, Rijstenbil, Slettenhaar, Struikelblok en Windgassen. Om overdadige stapelingen als Oetgens van Waveren Pancras Clifford, van den Clooster Sloet tot Everlo en Schaper der Alderwereldt van Sint John. 

Met verbazing  over de wonderbaarlijke vindingrijkheid van naamgevers uit het diepe verleden, over sociale ijdelheid en familiale trots. Ook over de verlegenheid van eenvoudige mensen zonder familienaam die, toen ze er in 1811 niet onderuit kwamen, bij gebrek aan beter hun voornaam Faas, Fabel en Faes of Taam, Taas en Taat als achternaam lieten inschrijven. Of hun bijnaam.


Dit alles in sterk contrast met de massale multinamen zonder bloedverwantschap tussen de soms enorme aantallen naamdragers. Zo tellen de zes topmulti's de Jong, Jansen, de Vries, van den Berg, van Dijk en Bakker samen al ruim 400.000 mensen. De honderd grootste namen omvatten zelfs rond 4,4 miljoen personen, ofwel een kwart van onze bevolking.


De naampiramide

Het aannemen van erfelijke achternamen begon in de middeleeuwen en werd in de verstedelijkte zeeprovincies Holland, Zeeland en Friesland vanaf de 16de eeuw algemener. Het verliep van stad naar platteland, van zuid naar noord en van welvarende naar armere inwoners. De Franse dictator stopte dit vrijblijvende gebeuren in 1811 door iedereen een vaste  achternaam op te leggen. De familienaam werd robuust en sterft alleen uit door afwezige mannelijke nazaten. Achteraf mooi, want het behoed ons voor de chaos van vluchtige achternamen. (voor sabotage in 1811 zie /Ongunstig? en /Voornamen). 


Het namengebouw is een omgekeerde piramide. Expert Maarten van der Meer eindigt zijn top-100 onderaan bij duizend leden. Ik nam dat getal over omdat je ergens een grens moet trekken tussen de multi’s - aparte geslachten met dezelfde achternaam - en de solo's  – waarin alle naamdragers bloedverwanten zijn. Het blijft een gok, want er is geen echt onderzoek.


Onder die duizend naamdragers kun je nog indelen in namen met honderdtallen en echt kleine namen met tientallen leden. Er zijn ook nog de allerkleinste met < 5 personen en de uitgestorven, maar in 2007 door het Meertens nog met 0 overlevenden opgenomen, geslachten als reliek uit het jongste verleden. Ik schaar hier alles minder dan 1000 onder het verzamel-etiket kleine namen. Het hardnekkige monnikenwerk, van volgens mij hele generaties Amsterdamse werkstudenten, op de Meertens-bestanden is voor 1947 gebaseerd op de volkstelling van dat jaar en voor 2007 op de Gemeentelijke Basis Administratie (GBA).

De aantallen naamdragers zijn hier, wanneer geen jaartal is genoemd, die van 2007.

Naamkundig nieuws op de site

Deze site is populair: de kijkcijfers liggen al jaren boven 20 per dag.  /Deftigheid is vaak nummer één. Daar staan apart de nieuwe dubbele namen uit wettige adoptie van een extra achternaam, wat nog steeds doorgaat. En daarnaast het zogeheten patriciaat, gebaseerd op vroeger bereikt en erkend familie-aanzien. Deze splitsing is niet eerder gepubliceerd, ook niet online.  Wordt continu aangevuld - kom later nog eens terug! 

Nu zijn dubbele naamfamilies vaak flinterdun en zij leven bij karige mannelijke voortplanting soms maar enkele generaties. Want er ontbreekt  de fraaie genealogische historie, nodig voor presentatie in het prestigieuze blauwe boekje. Zo winnen de dubbele nieuwkomers gestaag in aantal op de gearriveerde deftigheid. 

Er was tot nu toe geen lijst met gelijkluidende namen van Joodse en niet-Joodse mensen.  Inclusief de aantallen van alle mensen met zo'n achternaam en die van Joodse mensen met dezelfde, ooit aangenomen, naam. Vaak multinamen uit de top tien als Bakker, Jansen, de Jong, Mulder en de Vries. Maar ook uit kleine families als Baron, Carmiggelt, Fortuin, Kerkmeester, Koster en Mak. Zie /Gemengd Joods. Hoog in de kijkcijfers. Wordt aangevuld.

Nieuws is de ontsluiting van de latiniseringsgolf  ter verdeftiging van oergermaanse achternamen vanaf ca. 1600. Het ging toen om een suggestief etiket voor dienstverlenende hoog opgeleiden en succesvolle ondernemers om aan de eenvoudige herkomst van de familie te ontsnappen. Naar het Grieks als Amoureus en Toxopeus. Of naar het Latijn als Crollius, Glijmius en Puffius. Bestaat de oorspronkelijke naam nog, dan is die bij de nieuwe vermeld. Zie /Gouden Eeuw.

Apart zijn de op bijnamen gebaseerde achternamen, ontstaan door de Napoleontische wet van 1811. Bijv. Bonthond, Hangjas, Krombeen, Niemandsverdriet en Waaghals.  Zie /Eigendunk en Suri.

Ook nieuws is de ontsluiting van in Nederland voorkomende familienamen van in 1863 vrijgemaakte niet-blanke Surinaamse en Antilliaanse mensen. Met interessante verzonnen of omgedraaide letterconstructies (bestaande namen waren verboden) als Bliktang, Eernav, Frabriek, Nosmoth en Zeefloop. Hier ook die van vrije mensen vóór 1863 uit de niet-blanke elite in Paramaribo, zoals Lelkendij, van van Onna, Stierling en IJsdam. Zie /Eigendunk en Suri.

Verder verrast de onverwachte stortvloed van tegen de 3.000 achternamen in /Voornamen. Gelijk aan historische voornamen als Amel, Blaas, Godde, Lampert en Mes, vaak onherkenbaar want uitgestorven. Of aan gangbare als Adam, Alexander, Floris en Jens. Ook meisjesvoornamen als Anijs, Beatrix, Fifi, Hinde en Sijbel werden in 1811 als familienaam aangenomen.

Het enorme aantal vernederlandste familienamen door geslaagde Duitse, Franse en Britse immigranten valt op. Oorspronkelijke nog in ons land bestaande zijn bij de nieuwe vermeld. Zo veranderde Abendroth in Aptroot, Drenkhaen in Drektraan en Zaunbrecher in Toenbreker. 'd Armandville werd Darmenveil, Bluteau werd Bulteel en Buissant Buishand. Abercromby is Apekrom, Bunskock is Bunskoek en Untied werd Ontijt. Zie /Naaste buren.

/Ongunstig levert ernstige of onschuldige 'schaamnamen'. Veel meer dan de bekende Bil, Bloot en Kloot, Poepjes en Tiet en een amusante bron van verwondering over de vasthoudende naamdragers. Met ook veel voorbeelden van vroegere verwisselingen naar een neutrale naam zoals Aap, van Cutsem, Piest en Sukkel. Meestal volgens de strikte regeling van de Staat.

Hier ook bargoense en straattaalachternamen als Bagger, Bouten, Poen en Kanen. En in de /Benno Baksteenlijst zowel leuke als rare combinaties van beroep en achternaam. Bijv. advocaat De Boef, rechter Maartje Bijl, kapsalon Ivo Kaal en opticien Scheel.


Andere landen

We mogen dankbaar zijn aan het volhardende Meertens, want onderzoek op nationale schaal is schaars. In ons land zijn in 2007 ruim 314.000 achternamen genoteerd. In Duitsland lopen de schattingen uiteen van een half miljoen tot 800.000 en 1 miljoen. Zelfs dat laatste lijkt laag, gezien de vijf maal grotere bevolking dan de onze. De beroepsnaam Müller is met 600.00 de grootste multinaam, met Schmidt pal daarna. 

Voor Groot-Brittannië bestaat alleen een uit de lucht gegrepen getalletje van 43.000 geslachten met > 100 naamdragers. Plus de toptien Smith, Jones, Williams, Brown, Taylor, Davies, Wilson, Evans, Thomas en Roberts. 

Het Franse aantal varieert van schattingen tussen 200.000 en 600.000 met als meest waarschijnlijke 300.000 namen.  De tien grootste multi's zijn Martin, Bernard, Thomas, Petit, Robert, Richard, Durand, Dubois, Moreau en Laurent.  Merkwaardig: zes van de tien zijn ook voornamen (hetzelfde als bij ons: men hoefde geen eigen achternaam en liet zich onder Napoleon maar inschrijven onder de voornaam). Zulke lijsten van de tien, honderd of duizend meest voorkomende achternamen in een land bestaan overal en zijn op internet te vinden. Topje van de ijsberg.

Detailonderzoek is voor welvarende grote landen kennelijk te kostbaar en dus schaars en bovendien: welk nut heeft zo'n leuk weetje? Gelukkig voor onze zuiderburen ging het als bij ons, louter uit dorst naar kennis en gelukkig betaalbaar


In België bestonden in 1998 volgens de gemeentelijke bevolkingsregisters ruim 316.000 achternamen en in 2008 tegen de 516.000. De 200.000 nieuwkomers zijn ‘veelal buitenlanders die de migratie uit alle hoeken van de wereld weerspiegelen’. De Belgen genoten ook al zonder die instroming veel meer variatie dan wij. Eerder dan bij ons schiepen de verstedelijking met zijn vervreemding en de handel met zijn boekhouding de noodzaak van aparte achternamen. En bovendien speelt de drietaligheid een rol. De aantallen van de meest voorkomende naam zijn illustratief:  32.000 Belgen heten Peeters tegen 86.000 Nederlanders de Jong. Waren de bevolkingen even groot, dan zouden er 48.000 Belgen Peeters heten, wat wijst op meer variatie daar.


Bij andere kleine Europese volkeren, zoals de Vikingse, bestond minder behoefte aan aparte familienamen omdat de verstedelijking daar laat begon, zodat het namenbestand nog steeds heel beperkt is. Zo heet 13 % van de Denen Jensen, Nielsen of Hansen, terwijl de zes Nederlandse toppers maar 2,5 % beslaan. Daarom mag men elke andere achternaam erbij doen of een nieuwe aannemen. Ook als die al bestaat, behalve als er minder dan 2000 naamdragers zijn. Maar bij de Han-Chinezen, die het met ca. 700 achternamen moeten doen, is het veel erger: Wang is de topmulti met meer dan 90 miljoen naamdragers! Maar daar is toch alles anders...

De 329.000 IJslanders (bevolking stad Utrecht) leven zonder vaste familienaam maar met achtervoegsel son of dottir achter de voornaam van hun vader - zoals bijv. eertijds in ons land Eiriksdottir Benedikz. Bij de Friezen vroeger: een zoon van Jelle Douwesz heette Douwe Jelleszn. En een dochter heette Grietje Jellesdogter.

Ook in Noorwegen zijn de regels soepel: de helft van de baby's krijgt daar een dubbele achternaam – vaak Hansen Olsen of Olsen Hansen. In Zweden gebeuren zelfs geregeld vervelende persoonsverwisselingen tussen mensen met dezelfde voor- en achternaam plus geboortedatum! De overheid beveelt verandering hartelijk aan.


60 Jaar immigratie

De enorme, onvoorstelbare, toeneming in ons land in 60 jaar met 189.000 namen, van 125.000 in 1947 tot 314.000 in 2007, is haast geheel veroorzaakt door ingekomen migranten en hun nageslacht. Het gaat tot nu toe vooral om heel kleine families of eenlingen. Wel ontstonden er enkele multi’s als Ahmed, Ali, Mohamed, Nguyen en Yilmas -  vooral van Turkse of Marokkaanse herkomst. Deze Nederlanders werden niet bij dit onderzoek betrokken wegens onbegonnen werk en mijn onwetendheid van hun talen (zie voor de curiositeit /Deftigheid/ Arabische meganamen)


maar sommige geselecteerde namen zijn niet duidelijk te onderscheiden van een betekenis in een andere taal. Het namenbestand globaliseert nu heel snel, wat bij ons was al heel lang aan de gang was. In de Gouden eeuw van onze welvarende handelsrepubliek was de helft van de Amsterdammers allochtoon en van de blijvers zijn we niet slechter geworden. Toch?


In 1947 waren eentje op vijf namen van buitenlandse oorsprong. Daarvan waren er 3.000 aan onze taal aangepast vóór de invoering in 1811 van de Napoleontische Burgerlijke Stand. Met verplichte opgave van geboorte, overlijden, huwelijk en scheiding plus voor naamwijziging toestemming van de overheid. De andere 22.000 buitenlandse naamdragers bleven in de taal van herkomst bestaan, tenzij ze uitstierven of emigreerden. Ze werden uiteraard aangevuld met nieuwkomers. Zie verder onder /Naaste buren.


Werkwijze

Mijn doel is de opsporing van kleine namen met een aparte klank. Ze zijn gelijk aan een woord in onze hedendaagse taal met een andere betekenis  of daarentegen een combinatie van letters zonder enige andere betekenis dan die van een eigen familienaam. Die namen deelde ik naar mijn smaak in thema's in om enige orde te scheppen in het onuitputtelijke Meertens-bestand. Wat een breder panorama biedt dan de traditionele indeling in afstamming, beroep, bijnaam, eigenschap, geografie en status. Mijn thema's geven ook inzicht in de historie van het aannemen van een achternaam.


Systematisch zoeken van A tot Z in de perfecte, gewillige zoekmachine van het Meertens - nu in de collectie van het CBG Centrum voor Familiegeschiedenis (cbgfamilienamen.nl) - is onmogelijk. Ik ben van 1928 en weet niet hoeveel tijd ik nog heb. Dus is er een fanatieke op z’n janboerenfluitjes beoefende hobby, met enthousiaste assistentie van mijn lieve Carla, volijverige webmaster zoon Marco en welkome respondenten op persartikels of na zoeken op de site. Plus mijn fantasie, het dagelijks nieuws, familieadvertenties, diverse boeken en online media, zie /Bronnen.

Het startte als hengelen in de namen-oceaan maar werd vissen met het schepnet na  de keuze van de 21 thema’s. Geen pretentie tot objectiviteit: ik koos ze zelf. Er bleef toch een aanzienlijk ongesorteerd restant aan klankjuweeltjes over. Het onderzoek wordt nog bijna dagelijks voortgezet. De allermooiste vondst is voor mij Roosgeurius - latinisering van Rozengeur? Nummer twee is Zeeboer - oud en heel geheimzinnig beroep. Kleinleugenmors, Plukkeroos en Gerrits bijgenaamd Pik zijn fijn. Ook de dubbele namen Bruintjes Kruitmoes, Eedel Bloedt, Heer Kloots, Heere Gnade en de Twentse boerennaam Oude Grote Bevelsborg. Plus de vreemde familie Niemand genannt Brev. En het kolossale voorname etiket de Preud'homme d'Hailly de Nieuport.  Ik zou zeggen, ga 'ns rondsnuffelen - na de controle natuurlijk of je er zelf al bij staat.


                                          copyright G. Hupkes 2014 - 2021