Bijzondere Achternamen
'Digitaal Erfgoed'

Achternamen in Nederland met een aparte klank in 21 thema's. Goed voor een glimlach. Resultaat van jarenlang speuren, ook naar de ontwikkeling van de familienaam. In 2022 staan er ruim 20.000 namenjuweeltjes. Onderzoek gaat door: vooral deftige, Joodse, Surinaamse en achternamen die ook voornaam zijn vragen nog veel spitwerk. 

Door de Koninklijke Bibliotheek opgenomen als digitaal erfgoed. Veilig bewaard als een stukje 'Nederlandse cultuur, geschiedenis en samenleving', wat me zeker zeer vereert. Zie webarchief KB.

Beste bezoeker die je eigen naam checkt: struin even door in duizend jaar woelige familienamenwereld - ik beloof je amusement! Een grillige gang - vrij maar wel gebonden door traditie en later vastgepind door de rijksoverheid.

Vond je je eigen dierbare naam, ga dan naar cbgfamilienamen.nl met het aantal levenden in 2007 en wie weet een verspreidingskaart in NL en documentatie over de herkomst. Ik lever alleen de eerste kennismaking. En vind je niks, kijk dan in /Voornamen of een voornaam je naamstam is. Vaak lukt het...

met hartelijke groet,

dr. Geurt Hupkes



 

Inleiding:

Wat zijn kleine namen? - De naampiramide - Andere landen - 60 Jaar immigratie - Werkwijze - Naamkundig nieuws op de site

 

Wat zijn kleine namen?

Al onze voorouders kozen ooit - soms met forse tegenzin - een eigen achternaam. Als het nodig was, want in kleine gemeenschappen kende je elkaar bij de voornaam of bijnaam. Had je een familienaam dan werd die vaak per tak of generatie verschillend opgeschreven. Je kon ook een heel andere kiezen. Tot dat alles in 1811 plotseling werd verboden. Hier ook over de geschiedenis van onze naamgeving.  

De achternaam waarmee je toevallig ter wereld komt vind ik bijzonder of gewoon om het aantal naamdragers. Gewone -  de grote namen, multi's - zijn neutraal: zoveel geslachten zonder bloedband heten zo. Maar kleine namen vallen op. Nooit van gehoord... typisch woord, waar kwam het vandaan en hoe ontstond zo'n naam? Puur emotie en dus bijzonder.

Bij dubbele namen alleen één deel van de naam

CONTACT:

Ben benieuwd naar mailtjes naar

hupkesg@xs4all.nl



Op een miezerige oktobermiddag in 2014 googelde ik uit verveling op ‘achternaam’ en vond de perfecte zoekmachine van het Meertens I  Zocht op goed geluk ‘bonk’ in de Nederlandse Familienamenbank en vond Bonkestoter met 58 naamdragers. Probeerde ‘smal’ en kreeg Smallegoor met 135 personen. Ontdekte Aalsvel met < 5 leden. Toen Schunk en Schnoor, Slom en Sloog en als klap op de vuurpijl Deug, Deun en Deul.  Om niet te spreken van Glimpel, Gloger en Glogger.  Ongelofelijk! Nietszeggende combinaties van letters, maar in de dagelijkse omgang gewoon. Bij Loeps, Luif en Lunk was ik (toen 87) levenslang verkocht.

Serieuze verzamelwoede verslaaft, maar die van mij is geen probleem. Kost alleen tijd en ben pensionado. Mijn mooiste hobby ooit, houdt me van de straat en de kop fris. Ik geniet van vondsten als Geilvoet, Poerstamper, Scharenguivel, Rijstenbil, Slettenhaar, Struikelblok en Windgassen. Van overdadige ijdele stapelingen als Oetgens van Waveren Pancras Clifford, van den Clooster Sloet tot Everlo en Schaper der Alderwereldt van Sint John. 

Verbaas  me over de wonderbaarlijke vindingrijkheid van naamgevers uit het diepe verleden, over sociale aspiraties en familiale trots. Over de verlegenheid van eenvoudige mensen zonder familienaam die er in 1811 aan moesten geloven, want Napoleon had het bevolen. En dus hun voornaam Faas, Fabel en Faes of Taam, Taas en Taat als achternaam lieten inschrijven. Of hun bijnaam. Of hun beroep. Of hun adres. Of zomaar iets raars bedachten uit protest.


Er zijn massale multinamen zonder bloedverwantschap tussen alle naamdragers. Zo tellen de zes topmulti's de Jong, Jansen, de Vries, van den Berg, van Dijk en Bakker samen ruim 400.000 mensen. En vormen Visser, Janssen, Smit en Meyer/Meijer de rest van de toptien. Onze honderd grootste namen omvatten 4,4 miljoen personen, ofwel een kwart van de bevolking.   


De naampiramide

Het aannemen van erfelijke achternamen begon in de middeleeuwen en werd in de verstedelijkte zeeprovincies Holland, Zeeland en Friesland vanaf de 16de eeuw algemener. Van stad naar platteland, van zuid naar noord en van welvarende naar armere inwoners. En groeide generaties lang in varianten, zodat de bron vaak onherkenbaar werd - zo belangrijk was dat niet... je had zo'n achternaam zelden nodig. De Franse dictator stopt in 1811 de vrijheid door het opleggen van een vaste achternaam. Je naam werd robuust en stierf pas uit bij gebrek aan mannelijke nazaten. De chaos van afwezige of veranderlijke achternamen verdwijnt. (voor sabotage in 1811 zie /Ongunstig? en /Voornamen).

Pas in 1825 stopte koning Willem I de laatste gaatjes: mensen die de wet niet serieus namen en van naam wisselden bij verhuizing naar een andere woonplaats of boerenerf. Hun identiteit was daar toch bekend en de Staat der Nederlanden in verweg Den Haag kreeg de middelvinger. Maar volgens Koninklijk Besluit: gaf men niet binnen zes maanden een eigenlijke achternaam op, dan werd je door de rechtbank beboet. Zie /Onduidelijk?




Het namengebouw: een omgekeerde piramide. Expert Maarten van der Meer eindigt zijn top-100 grootste aan de onderkant bij duizend leden. Dat nam ik over om ergens een grens te stellen: een gok, want echt onderzoek ontbreekt. Ik doe alleen solo's, waarin alle naamdragers bloedverwanten kunnen zijn, ook zonder elkaar te kennen.


Met minder dan duizend naamdragers zijn er namen van enkele honderden en echt kleine namen met tientallen leden. En ook nog de mini's met < 5 personen. Pus de uitgestorven geslachten, in 2007 door het Meertens nog opgenomen als reliek uit het jongste verleden. Bijzondere achternamen zijn zeer vergankelijk. Zo ook het hardnekkige monnikenwerk, van denkelijk hele generaties Amsterdamse werkstudenten, op de Meertensbestanden. Voor 1947 gebaseerd op de volkstelling van dat jaar en voor 2007 op de Gemeentelijke Basis Administratie (GBA).

NB: De aantallen naamdragers zijn hier, wanneer geen jaartal is genoemd, die van 2007. En namen kunnen in meer dan één thema voorkomen.

Naamkundig nieuws in de site

Kijkcijfers: de site wordt steeds populairder: soms 90 bezoekers per dag. Pakweg 85 % uit Nederland; verder nostalgische emigranten en expats met functie elders, denk ik.  Zondag is favoriet, lekker relaxed toch. /Deftigheid steevast op nummer één -  vaak met herhaald bezoek en dus soms meer dan /Welkom. /Joodse namen en /A tot Z volgen en dan /Dieren, Natuur en /Gouden Eeuw. De jonge thema's /Voornamen en /Surinaamse namen gaan hard. /Ongunstig is soms onderaan de top - het gaat niet om sensatie, maar om je eigen naam. Ik werk vooral aan de topthema's - een econoom reageert op de markt...

In /Deftigheid staan dubbele namen uit wettige adoptie van een extra achternaam, wat nog steeds doorgaat - de jongdeftigheid. Daarnaast ouddeftigheid, het patriciaat, gebaseerd op vroeger bereikt en behouden maatschappelijk aanzien. Deze splitsing is niet eerder gepubliceerd, ook niet online.  Wordt continu aangevuld - kom later nog eens terug! 

Veel dubbele naam stambomen zijn flinterdun omdat bij karige mannelijke telgen maar enkele generaties overleven. Dan geen constante en fraaie genealogische opbouw, noodzakelijk voor presentie in het prestigieuze blauwe boekje. Dubbele nieuwkomers winnen gestaag in volume op de gearriveerde deftigheid, zo blijkt in de site. 

Nieuw: lijst van gelijkluidende namen van Joodse en niet-Joodse families. Met een Nederlandse achternaam en die van Joodse mensen met dezelfde ter assimilatie overgenomen naam. Multinamen in de top tien als Bakker, Jansen, de Jong, Mulder en de Vries. Ook uit kleine families als Baron, Carmiggelt, Fortuin, Kerkmeester, Koster en Mak. Zie /Gemengd Joods. Wordt aangevuld.

Nieuw: /Gouden Eeuw: ontsluiting van de latiniseringsgolf  ter verdeftiging van oergermaanse achternamen vanaf ca. 1600. Suggestief etiket als marketing door dienstverlenende hoog opgeleide mannen of succesvolle ondernemers en kooplieden. Maskeren van eenvoudige afkomst. Met Grieks als Amoureus, Hydoraeus, Mammadeus en Toxopeus. Met Latijn als Blazius, Crollius, Glijmius, Grimmelius en Puffius. Bestaande oorspronkelijke namen worden vermeld.

Apart: op bijnamen gebaseerde achternamen, ontstaan door de Napoleontische wet van 1811. Soms rare protestnamen als Bonthond, Hangjas, Krombeen, Niemandsverdriet en Waaghals. Vaker in dorp of stadsbuurt je dagelijkse bijnaam door beroep, uiterlijk of gedrag. Zie /Bijnamen en Suri.

Ook nieuw: /in 1863 vrijgemaakte niet-blanke Surinaamse en Antilliaanse mensen met verzonnen of omgedraaide letterconstructies: bestaande namen waren verboden. Als Bliktang, Eernav, Frabriek, Nosmoth, Stopkeerb en Zeefloop. Hier ook die van vrije mensen vóór 1863 uit de niet-blanke elite in Paramaribo, zoals Lelkendij, van van Onna, Stierling en IJsdam. En Antilliaanse achternamen, vaak de welluidende voornaam van hun moeder. Zie /Bijnamen en Suri.

Ook nieuw: de onverwachte overvloed van tot nu toe ca. 4000 gelijkluidende achternamen in /Voornamen. Er waren naamgevers die in 1811 hun voornaam tot achternaam bombardeerden omdat iedereen ze zo kende. Met onherkenbare historische voornamen als Amel, Blaas, Faro, Godde, Lampert en Mes. Of gangbare als Adam, Alexander, Floris en Jens. Ook meisjesvoornamen als Anijs, Beatrix, Fifi, Hinde en Sijbel. Uitleg over symbolische oud-germaanse voornamen met twee naamdelen - meestal Friese. Veel voornamen, als bijv. Balle, Erkel, Mein, Rits en Tet werden met regionale achtervoegsels familienamen.  

Een enorm aantal familienamen is door geslaagde Duitse, Franse en Britse immigranten vernederlandst. Oorspronkelijke namen zijn bij de nieuwe vermeld (of helaas van expats: de bronnen maken geen onderscheid). Zo veranderde op de klank Abendroth in Aptroot, Drenkhaen in Drektraan en Zaunbrecher in Toenbreker. Bluteau werd Bulteel, d' Armandville werd Darmenveil en Buissant Buishand. Abercromby is Apekrom, Bunskock is Bunskoek en Untied werd Ontijt. Zie /Naaste buren.

In /Ongunstig en Ongunstig light ernstige of onschuldige 'schaamnamen'. Veel meer dan de overbekende Bil, Bloot en Poepjes. Amusante bron van verwondering over dapper volhardende trouwe naamdragers. De regels voor naamsverandering en veel voorbeelden van wissel naar neutraal (met aantallen en soms datum) - o.a. Aap, van Cutsem, Etter, Hardebil, Piest, Kloot, Sukkel en Tiet. Er blijkt uit mijn onderzoek een beperkte behoefte aan naamverlating en een soms jarenlang proces van afvalligheid.

Ook bargoense en straattaal-achternamen als Bagger, Bouten, Poen en Kanen. En in de /Benno Baksteenlijst zowel leuke als rare combinaties van beroep en achternaam. Zoals advocaat De Boef, rechter Maartje Bijl, topkok Braakhekke, kapsalon Kaal, diverse artsen Kerkhof, tandartsen Auw en van der Gat, opticien Scheel en dominee Zemel. Totaal ca. 160 uit eigen onderzoek.


Andere landen

Dankbaar aan het volhardende Meertens: onderzoek op nationale schaal is schaars want kostbaar. In ons land in 2007: ruim 314.000 achternamen. In Duitsland schattingen van een half miljoen tot 800.000 en 1 miljoen. Lijkt laag, gezien de vijf maal grotere bevolking dan de onze. De beroepsnaam Müller (molenaar 600.00) is de grootste multi, Schmidt (smit) pal daarna. Dan Schneider (kleermaker), Fischer (visser), Weber (wever), Meyer (grote boer), Wagner (wagenmaker), Becker (bakker), Schulz (schout), Hoffman (boer) - allemaal beroepen. Typisch Duits - tüchtig: zaken gaan voor het meisje.

Voor Groot-Brittannië alleen een getalletje van 43.000 geslachten met > 100 naamdragers. In de toptien achtereenvolgens Smith, Jones, Williams, Brown, Taylor, Davies, Wilson, Evans, Thomas en Roberts.  Twee beroepsnamen: toen al veel smeden en kleermakers.

In Frankrijk variatie van 200.000 tot 600.000 met als beste gok 300.000. De tien grootste multi's: Martin, Bernard, Thomas, Petit, Robert, Richard, Durand, Dubois, Moreau en Laurent. Zes van de tien ook voornamen, veel meer dan bij ons: men had geen zin in een eigen achternaam en liet het bij de voornaam - de invoering van de Burgerlijke Stand in 1796 die de kerkelijke registratie overnam was omstreden. Zulke lijsten van 10, 100 of 1.000 duizend meest voorkomende achternamen in veel landen staan op internet. Topje van de piramide.

Detailonderzoek is voor zelfs welvarende grote landen kostbaar en bovendien: welk nut heeft zo'n leuk weetje? Gelukkig wel bij ons en onze zuiderburen, louter uit dorst naar kennis en gelukkig betaalbaar


In België bestonden in 1998 volgens de gemeentelijke bevolkingsregisters ruim 316.000 achternamen en in 2008 tegen de 516.000. De 200.000 nieuwkomers zijn ‘veelal buitenlanders die de migratie uit alle hoeken van de wereld weerspiegelen’. De Belgen genoten ook al zonder die instroming veel meer variatie dan wij. Eerdere Vlaamse verstedelijking dan de Hollandse met handel en boekhouding schiep de noodzaak van aparte achternamen.

Bovendien is er drietaligheid. Illustratief met de grootse multi's: 32.000 Belgen heten Peeters tegen 86.000 Nederlanders de Jong. Bij evengrote bevolkingen zouden er 48.000 Belgen Peeters heten, wat wijst op meer variatie daar. De toptien (incl. de Waalse) is na Peeters: Janssens, Maes, Jacobs, Mertens, Willems, Claes, Goossens, Wouters en de Smet. Veel 'zoon van' namen.


Bij de Scandinavische volken bestond minder behoefte aan aparte familienamen door late verstedelijking en lage bevolkingsdichtheid, wat het namenbestand beperkte. Zo heet van de Denen 13 % Jensen, Nielsen of Hansen - het 'zoon van' systeem - terwijl de zes Nederlandse toppers maar 2,5 % uitmaken. Ze zitten er nu nog mee: je kunt elke andere achternaam erbij of een nieuwe nemen. Ook als die al bestaat, behalve met minder dan 2.000 naamdragers.

Bij de Han-Chinezen met ca. 700 achternamen is het pas echt fataal: Wang is topmulti met meer dan 90 miljoen naamdragers! Ze vonden er iets ingewikkelds op - daar is toch alles anders... familienaam onbelangrijk toch...

De 329.000 IJslanders (bevolking stad Utrecht) leven zonder vaste familienaam maar met son of dottir achter de voornaam van hun vader - zoals bijv. Julia Gestsdottir en Eiriksdottir Benedikz nu in ons land. Bij de Friezen vroeger: een zoon van Jelle Douwesz heette Douwe Jelleszn. Een dochter Grietje Jellesdogter.

Ook in Noorwegen zijn de regels soepel: de helft van de baby's krijgt meteen een dubbele achternaam – vaak Hansen Olsen of Olsen Hansen. In Zweden zijn zelfs onaangename persoonsverwisselingen tussen mensen met dezelfde voor- en achternaam plus geboortedatum! Alleen geboorteplaats en/of ouders verschillen dan. De overheid beveelt verandering hartelijk aan - en vaak je burgerservicenummer opgeven...


60 Jaar immigratie

De enorme, onvoorstelbare, toeneming in ons land in 60 jaar met 189.000 namen, van 125.000 in 1947 tot 314.000 in 2007. Haast helemaal door inkomers, vooral gezinnen, kleine families en eenlingen. In 2007 al enkele multi’s als Ahmed, Ali, Mohamed, Nguyen en Yilmas - vooral Turks of Marokkaans. Deze namen doe ik niet: onbegonnen werk en mijn onwetendheid van hun talen (zie toch /Deftigheid/ Arabische meganamen).

Werkwijze

Mijn doel is de opsporing van kleine namen met een aparte klank. Gelijk aan een woord in onze hedendaagse taal met een andere betekenis of juist een loze combinatie van letters. Die namen deelde ik naar mijn smaak in thema's in om een ander panorama te bieden dan de traditionele naamkundige indeling in afstamming, beroep, bijnaam, eigenschap, geografie en status. Met excuus aan de professionele naamkundigen - ik blijf een gelukkige, maar wel serieuze, amateur.


Systematisch zoeken van A tot Z in de perfecte, gewillige zoekmachine van het Meertens - nu in de collectie van het CBG Centrum voor Familiegeschiedenis (cbgfamilienamen.nl) - is onmogelijk. Ik ben van 1928 en weet niet hoeveel tijd ik nog heb. Dus doe ik fanatiek op z’n janboerenfluitjes mijn hobby. Met enthousiaste assistentie van mijn lieve echtgenote Carla, volijverige webmaster zoon Marco en welkome respondenten. Plus fantasie, het krantennieuws, familieadvertenties, boeken en online media, zie /Bronnen.

Het hengelen in de namen-oceaan werd vissen met schepnet na de keuze van de 21 thema’s. Geen pretentie tot objectiviteit: ik koos ze zelf. De ongesorteerde klankjuweeltjes resteren in A tot Z. De allermooiste vind ik Roosgeurius - latinisering van Rozengeur? Dan Zeeboer - geheimzinnig uitgestorven beroep. Fijn zijn Kleinleugenmors, Plukkeroos en Gerrits bijgenaamd Pik - je zult het maar treffen... Ook dubbelen als Bruintjes Kruitmoes, Eedel Bloedt, Heer Kloots, en Oude Grote Bevelsborg. Plus de vage Niemand genannt Brev. En het kolossaal voorname etiket de Preud'homme d'Hailly de Nieuport. Sterker nog: de zesdubbele Sanchez Correia Elias de Sousa Elias Rodriques. Stoutintwout stierf helaas uit.

Ga 'ns snuffelen en genieten - natuurlijk na controle of je er al bij staat. Apart is bijzonder, of niet dan? Mail me met een vraag of een tip - ik kan niet alles zelf ontdekken. We gaan er voor! Digitaal Erfgoed, onder de hoede van de Koninklijke Bibliotheek...


                                          copyright G. Hupkes 2014 - 2022