Bijzondere Achternamen
'Digitaal Erfgoed'

Achternamen in Nederland met een aparte klank in 21 thema's. Jarenlang speuren, ook naar de ontwikkeling van de familienaam. In 2023 ca 50.000 juweeltjes. Het spitwerk gaat door: vooral in deftige-, Joodse- en Surinaamse namen, bijnamen, ongunstige zogenaamde schaamnamen en achternamen die uit een voornaam ontstonden. 

Door de Koninklijke Bibliotheek opgenomen als digitaal erfgoed. Voor de toekomst veilig bewaard als 'Nederlandse cultuur, geschiedenis en samenleving', wat me zeker zeer vereert.

Beste bezoeker die je eigen naam hebt gecheckt: struin nog even door duizend jaar grillige namenhistorie - ik beloof amusement! Eerst waren er maar weinig achternamen en als je zo'n aanhangsel aannam kon je het veranderen als dat beter uitkwam. Later werd dit verboden door de wet. Maar binnenkort wordt die soepeler.

Vind je je eigen dierbare naam, ga dan naar het onvolprezen cbgfamilienamen.nl met de levenden in 2007 en soms een kaart met verspreiding in NL en info over herkomst. Hier alleen een eerste kennismaking. Vind je niks, kijk dan in /Voornamen: de stam van je familienaam is verrassend vaak een korte voornaam. Wil je meer weten? Chatten met AI in zoekmachine Bing (sinds 2023) kan helpen. En anders /Bronnen.

veel plezier en hartelijke groet!

dr. Geurt Hupkes



 

Inleiding:

Wat zijn kleine namen? - De naampiramide - Andere landen - 60 Jaar immigratie - Werkwijze - Naamkundig nieuws op de site

 

Wat zijn kleine namen?

Al onze voorouders kozen ooit - soms met forse tegenzin - een eigen achternaam. Als het nodig was, want in kleine gemeenschappen kende je elkaar bij de voornaam, soms met bijnaam, beroep of adres. Had je een familienaam, dan werd die vaak per tak of generatie verschillend  opgeschreven. Je kon ook een heel andere kiezen, je eigen zaakje. Tot dat plotseling in 1811 werd verboden. Hier ook over de geschiedenis van onze naamgeving.  

De achternaam waarmee je toevallig ter wereld komt vind ik bijzonder of gewoon om het aantal naamdragers. Gewone - grote namen, multi's - zijn neutraal: zoveel geslachten zonder bloedband heten zo. Maar kleine namen vallen op. Nooit van gehoord... typisch woord, soms raar of erger: waar kwam het vandaan? Puur emotie en dus bijzonder.

Bij dubbele namen alleen één deel van de naam


CONTACT :

Ben benieuwd naar nieuwe aanwinsten !

hupkesg@xs4all.nl



Op een miezerige oktobermiddag in 2014 googelde ik uit verveling op ‘achternaam’ en vond de perfecte zoekmachine van het Meertens . Zocht op goed geluk ‘bonk’ in de Nederlandse Familienamenbank en vond Bonkestoter met 58 naamdragers. Probeerde ‘smal’ en kreeg Smallegoor met 135 personen. Ontdekte Aalsvel met < 5 leden. Toen Schunk en Schnoor, Slom en Sloog en als klap op de vuurpijl Deug, Deul en Deun.  Plus Glimpel, Gloger en Glogger.  Ongelofelijk! Nietszeggende combinaties van letters, maar in de dagelijkse omgang gewoon. Bij Loeps, Luif en Lunk was ik (toen 87) levenslang verkocht.

Serieuze verzamelwoede kost tijd en verslaaft, voor mij geen probleem: ben pensionado. Mooiste hobby ooit, houdt me van de straat en de kop fris. Geniet van vondsten als Geilvoet, Poerstamper, Scharenguivel, Rijstenbil, Slettenhaar, Struikelblok en Windgassen. En van stapelingen als Oetgens van Waveren Pancras Clifford, van den Clooster Sloet tot Everlo en Schaper der Alderwereldt van Sint John. 

Verbaas me over de vindingrijkheid van naamgevers uit het diepe verleden, over sociale aspiraties en familiale trots. Over de onwil van eenvoudige mensen zonder familienaam die er in 1811 aan moesten geloven op bevel van Napoleon. En dus hun voornaam Faas, Fabel en Faes of Taam, Taas en Taat als achternaam lieten inschrijven. Of hun bijnaam. Of hun beroep. Of hun adres. Of iets raars bedachten uit protest.


Er zijn massale multinamen zonder bloedverwantschap tussen alle naamdragers. Zo tellen de zes topmulti's de Jong, Jansen, de Vries, van den Berg, van Dijk en Bakker samen ruim 400.000 mensen. En vormen Visser, Janssen, Smit en Meyer/Meijer de rest van de toptien. Onze honderd grootste namen omvatten 4,4 miljoen personen, ofwel een kwart van de bevolking.   


De naampiramide

Het aannemen van erfelijke achternamen begon in de middeleeuwen en werd in de verstedelijkte zeeprovincies Holland, Zeeland en Friesland vanaf de 16de eeuw algemener. Van stad naar platteland, van zuid naar noord en van welvarende naar armere inwoners. En groeide generaties lang in varianten, zodat de bron vaak onherkenbaar werd - zo belangrijk was dat niet... je had zo'n achternaam zelden nodig. In 1811 werd je een vaste achternaam opgelegd die pas uitstierf bij gebrek aan mannelijke nazaten. Geen chaos meer door afwezige of veranderlijke achternamen. (voor sabotage in 1811 zie /Ongunstig? en /Voornamen).

Maar gewoonte is hardnekkig: pas in 1825 stopt koning Willem I mensen die de wet niet serieus nemen en van naam wisselen bij verhuizing naar een andere woonplaats of boerenerf. Hun identiteit is immers bekend en de Staat der Nederlanden in ver weg Den Haag krijgt de middelvinger. Er volgt een Koninklijk Besluit: binnen zes maanden een definitieve achternaam, anders boete van de rechtbank. Zie /Onduidelijk?




Het namengebouw: een omgekeerde piramide. Expert Maarten van der Meer eindigt zijn top-100 multi-namen bij duizend leden. Die grens nam ik over: een gok, echt onderzoek ontbreekt. Ik doe alleen solo's, waarin alle naamdragers bloedverwanten kunnen zijn, ook zonder elkaar persoonlijk te kennen.


Met minder dan 1.000 naamdragers zijn er families van enkele honderden en ook echt kleine namen met tientallen leden. En nog mini's met < 5 personen. Plus uitgestorven geslachten, in 2007 nog opgenomen als reliek uit recent verleden. Deze bijzondere achternamen zijn een momentopname. Afkomstig uit het hardnekkige monnikenwerk van de Meertensbestanden. Van 1947 gebaseerd op een volkstelling en van 2007 op de Gemeentelijke Basis Administratie (GBA).

NB: De aantallen naamdragers zijn hier, wanneer geen jaartal is genoemd, die van 2007. Namen kunnen in meer dan één thema voorkomen.

Naamkundig nieuws in de site

Kijkcijfers: de site wordt steeds populairder, gemiddeld 75 per dag. Pakweg 85 % uit Nederland; verder nostalgische emigranten, families met Nederlandse wortels en expats met functie elders, denk ik.  Zondag is favoriet, lekker relaxed toch. 

/Deftigheid, in de zoekmachines opgenomen als dubbele namen, stond op nummer één tot 2024 en werd toen verdrongen door legio sites over de nieuwe dubbele namenwet. /Joodse namen en /A tot Z volgen en dan /Dieren, Natuur en /Gouden Eeuw. De jongste thema's /Voornamen en /Surinaamse namen gaan hard. /Ongunstig is soms even net bij de top - het gaat bezoekers kennelijk niet om sensatie, maar om je eigen naam. 

Ik werk nu vooral aan de topthema's - als econoom reageer ik uiteraard op vragen uit de markt...

In /Deftigheid staan dubbele namen uit wettige toevoeging van een extra achternaam voor de bestaande - de jongdeftigheid. Daarnaast ouddeftigheid, het patriciaat, gebaseerd op vroeger bereikt en behouden maatschappelijk aanzien. Deze splitsing is niet eerder gepubliceerd, ook niet online.  Wordt continu aangevuld - kom later nog eens terug! 

Veel dubbele naam stambomen zijn flinterdun omdat bij karige mannelijke telgen maar enkele generaties overleven. Dan geen constante en fraaie genealogische opbouw, noodzakelijk voor presentie in het prestigieuze blauwe boekje. Dubbele nieuwkomers winnen gestaag in volume op de gearriveerde deftigheid, zo blijkt. 

Toekomst: minder regelgeving vanuit de overheid en meer individualisering. Sinds 2024 vrijheid voor de achternaam van kinderen, samengesteld uit die van beide ouders. Dus nieuwe dubbelen in overvloed, als al in 14 West-Europese landen. Blijft er iets over van het echte of vermeende deftige image als iedereen z'n eigen gang gaat? Op termijn heel weinig. Bovendien zijn zelfs totaal nieuwe namen uit gecombineerde naamdelen van twee partners denkbaar. En het is waar: het oude systeem is wel heel patriarchaal.

Nieuw: lijst van gelijkluidende namen van Joodse en niet-Joodse families. Met een Nederlandse achternaam en die van Joodse mensen met dezelfde ter assimilatie overgenomen naam. Multinamen in de top tien als Bakker, Jansen, de Jong, Mulder en de Vries. Ook uit kleine families als Baron, Carmiggelt, Fortuin, Kerkmeester, Koster en Mak. Zie /Gemengd Joods. Wordt aangevuld.

Nieuw: /Gouden Eeuw: ontsluiting van de latiniseringsgolf  ter verdeftiging van oergermaanse achternamen vanaf ca. 1600. Suggestief etiket als marketing door dienstverlenende hoog opgeleide mannen of succesvolle ondernemers en kooplieden. Soms maskering van eenvoudige afkomst. Met Grieks als Amoureus, Hydoraeus, Mammadeus en Toxopeus. Met Latijn als Blazius, Crollius, Glijmius, Grimmelius en Puffius. Bestaande oorspronkelijke namen worden vermeld.

Apart: op bijnamen gebaseerde achternamen, ontstaan door de Napoleontische wet van 1811. Soms rare protestnamen als Bonthond, Hangjas, Krombeen, Niemandsverdriet en Waaghals. Meest in dorp of stadsbuurt je dagelijkse bijnaam door beroep, uiterlijk of oordeel over gedrag. Zie /Bijnamen en Suri.

En nieuw: /in 1863 vrijgemaakte niet-blanke Surinaamse en Antilliaanse mensen met verzonnen of omgedraaide letterconstructies: bestaande namen waren verboden. Als Bliktang, Eernav, Frabriek, Nosmoth, Stopkeerb en Zeefloop. Hier ook die van vrije mensen vóór 1863 uit de niet-blanke elite in Paramaribo, zoals Lelkendij, van van Onna, Stierling en IJsdam. En Antilliaanse achternamen, vaak de welluidende voornaam van hun moeder. Zie /Bijnamen en Suri.

Ook nieuw: de onontdekte overvloed van nu ca. 8.000 gelijkluidende achternamen in /Voornamen. Naamgevers kozen in 1811 hun voornaam tot achternaam, want iedereen kende ze zo. Met onherkenbare historische voornamen als Amel, Blaas, Faro, Godde, Lampert en Mes. Of gangbare als Adam, Alexander, Floris en Jens. Ook meisjesvoornamen als Anijs, Beatrix, Fifi, Hinde en Sijbel. Uitleg over symbolische oud-germaanse voornamen met twee naamdelen - meestal Friese. Veel eenvoudige voornamen als Balle, Erkel, Mein, Rits, Sep, Sip en Tet: met regionale achtervoegingen de stam van veel familienamen.  

Een enorm aantal familienamen is door Duitse, Franse en Britse landverhuizers vernederlandst. Oorspronkelijke namen zijn bij de nieuwe vermeld (of helaas van expats: de bronnen maken geen onderscheid). Zo veranderde op de klank Abendroth in Aptroot, Drenkhaen in Drektraan en Zaunbrecher in Toenbreker. Bluteau werd Bulteel, d' Armandville werd Darmenveil en Buissant Buishand. Abercromby is Apekrom, Bunskock is Bunskoek en Untied werd Ontijt. Zie /Naaste buren.

In /Ongunstig en Ongunstig light ernstig of een beetje rare achternamen. Een veel grotere collectie dan de overbekende Bil, Bloot en Poepjes. Amusante verwondering over ca. 250 volhardende duidelijke schaamnaamdragers. De regels voor verandering met voorbeelden van wissel naar neutraal (aantallen en vaak datum) - o.a. Aap, van Cutsem, Etter, Hardebil, Piest, Kloot, Spook, Sukkel en Tiet. Maar naamtrouw blijft de regel:  kennelijk went de schaamte en naamsverlating is moeizaam. Soms jarenlang, takje na takje.

Hier ook bargoense en straattaal-achternamen als Bagger, Bouten, Poen en Kanen. En in de /Benno Baksteenlijst zowel leuke als rare combinaties van beroep en achternaam. Zoals advocaat De Boef, rechter Maartje Bijl, topkok Braakhekke, kapsalon Kaal, diverse artsen Kerkhof, tandartsen Auw en van der Gat, opticien Scheel en dominee Zemel. Totaal ca. 160.


Andere landen

Dankbaar aan het volhardende Meertens: onderzoek op nationale schaal is schaars want kostbaar. In ons land in 2007 ruim 314.000 achternamen. In Duitsland schattingen van een half miljoen tot 800.000 en 1 miljoen. Lijkt laag, gezien de vijf maal grotere bevolking dan de onze. De beroepsnaam Müller (molenaar) 600.00 is de topmulti, Schmidt (smit) pal daarna. Dan Schneider (kleermaker), Fischer (visser), Weber (wever), Meyer (grote boer), Wagner (wagenmaker), Becker (bakker), Schulz (schout), Hoffman (boer) - allemaal beroepen. De centrale Burgerlijke Stand begon er pas in 1876, na de eenwording van de Duitse Staten, zonder oorlogsdreiging als bij Napoleon.  

Voor Groot-Brittannië alleen een getalletje van 43.000 geslachten met > 100 naamdragers. In de toptien achtereenvolgens Smith, Jones, Williams, Brown, Taylor, Davies, Wilson, Evans, Thomas en Roberts.  Twee beroepsnamen: toen al veel smeden en kleermakers.

In Frankrijk variatie van 200.000 tot 600.000 met als beste gok 300.000. De tien grootste multi's: Martin, Bernard, Thomas, Petit, Robert, Richard, Durand, Dubois, Moreau en Laurent. Zes van de tien ook voornamen, veel meer dan bij ons: men hoefde geen achternaam bij de Burgerlijke Stand die in 1796 de kerkelijke registratie overnam. Niet meer macht naar Parijs! Lijsten van 10 en 100 meest voorkomende achternamen in veel landen staan op internet. Topje van de piramide.

Detailonderzoek is voor zelfs welvarende grote landen kostbaar en bovendien: welk nut heeft zo'n leuk weetje? Gelukkig wel bij ons en onze zuiderburen gebeurd, louter uit dorst naar kennis en gelukkig toen betaalbaar


In België bestonden in 1998 volgens de gemeentelijke bevolkingsregisters ruim 316.000 achternamen en in 2008 tegen de 516.000. De 200.000 nieuwkomers zijn ‘veelal buitenlanders die de migratie uit alle hoeken van de wereld weerspiegelen’. De Belgen genoten ook al zonder die instroming veel meer variatie dan wij. Eerdere Vlaamse verstedelijking dan de Hollandse met handel en boekhouding schiep de noodzaak van aparte achternamen.

Bovendien is er drietaligheid. Illustratief met de grootse multi's: 32.000 Belgen heten Peeters tegen 86.000 Nederlanders de Jong. Bij evengrote bevolkingen zouden er 48.000 Belgen Peeters heten, dus meer variatie daar. De toptien (incl. de Waalse) is na Peeters: Janssens, Maes, Jacobs, Mertens, Willems, Claes, Goossens, Wouters en de Smet. Veel 'zoon van' namen.


Bij de Scandinavische volken minder behoefte aan aparte familienamen door late verstedelijking en lage bevolkingsdichtheid. Zo heet van de Denen 13 % Jensen, Nielsen of Hansen als 'zoon van', terwijl de zes Nederlandse toppers maar 2,5 % uitmaken. Ze zitten er nu mee: je kunt elke andere achternaam erbij of een nieuwe nemen. Ook als die al bestaat, behalve met minder dan 2.000 naamdragers.

Bij de Han-Chinezen met ca. 700 achternamen pas echt fataal: Wang is topmulti met meer dan 90 miljoen naamdragers! Ze vonden er natuurlijk iets ingewikkelds op... familienaam onbelangrijk toch. Europese afwijking.

De 329.000 IJslanders (bevolking stad Utrecht) leven zonder vaste familienaam maar met son of dottir achter de voornaam van hun vader - zoals bijv. Julia Gestsdottir en Eiriksdottir Benedikz in ons land. Bij de Friezen vroeger: een zoon van Jelle Douwesz heette Douwe Jelleszn. Een dochter Grietje Jellesdogter.

Ook in Noorwegen soepele regels: de helft van de baby's krijgt meteen een dubbele achternaam – vaak Hansen Olsen of Olsen Hansen. In Zweden zelfs onaangename persoonsverwisselingen tussen mensen met dezelfde voor- en achternaam plus geboortedatum! Alleen geboorteplaats en/of ouders verschillen dan. De overheid beveelt verandering hartelijk aan - en je moet vaak je burgerservicenummer opgeven...

De top tien Vikinglijstjes:

Deens: Jensen, Nielsen, Hansen, Pedersen, Andersen, Christensen, Larsen, Sórensen, Rasmussen. 

Noors: Hansen, Johansen, Olsen, Larsen, Andersen, Pedersen, Nilsen, Kristiansen, Jensen, Karlsen.

Zweeds: Andersson, Johansson, Karlsson, Nilsson, Eriksson, Larsson, Olsson, Persson, Svensson, Gustafsson.

Allemaal 'zoon van' achternamen. En bij de noordelingen veel dezelfde voornamen.  Zie /wikisage.


Namengroei

60 Jaar immigratie

Een enorme, bijna onvoorstelbare, toeneming in ons land in 60 jaar na WO II met 189.000 namen, van 125.000 in 1947 tot 314.000 in 2007. Haast geheel door inkomers: gezinnen, kleine families en vooral eenlingen. In 2007 maar enkele multi’s als Ahmed, Ali, Mohamed, Nguyen en Yilmas - vooral Turks of Marokkaans. Deze namen doe ik niet: onbegonnen werk en onwetendheid van hun talen (zie toch /Deftigheid/ Arabische meganamen).

Mocht er over tig jaar weer budget vrijkomen voor onderzoek op nationale schaal, dan komt er opnieuw sterke aanwas door migranten. Daarnaast door de wetswijziging in 2024, waarmee ouders hun kinderen een combinatie van hun beider namen kunnen geven. En die kinderen aan die van hen weer een andere dubbele met hun partner.  Misschien komen er ooit gecombineerde namen uit een deel van namen van vader en moeder... ultieme vrijheid blijheid. Maar een nachtmerrie voor toekomstige genealogen.. Zie /Deftigheid. De toekomst na 2024.


Werkwijze

Mijn doel is de opsporing van kleine namen met een aparte klank. Gelijk aan een woord in onze hedendaagse taal met een andere betekenis of juist een loze combinatie van letters. Die namen deelde ik naar mijn smaak in thema's in om een ander panorama te bieden dan de traditionele naamkundige indeling in adres, afstamming, beroep, bijnaam, eigenschap, geografie en status. Met excuus aan de professionele naamkundigen - ik blijf een gelukkige, maar wel serieuze, amateur.


Systematisch zoeken van A tot Z in de perfecte, gewillige zoekmachine van het Meertens - nu bij het CBG Centrum voor Familiegeschiedenis (cbgfamilienamen.nl) - is onmogelijk. Ik ben van 1928 en weet niet hoeveel tijd ik nog heb. Dus werk ik fanatiek op z’n janboerenfluitjes aan mijn hobby. Met enthousiaste assistentie van mijn lieve echtgenote Carla, volijverige webmaster zoon Marco en welkome respondenten. Plus fantasie, het krantennieuws, familieadvertenties, naamkundige boeken en online media, zie /Bronnen.

Het hengelen in de namen-oceaan werd vissen met schepnet na de keuze van de 21 thema’s. Geen pretentie tot objectiviteit: ik koos ze zelf. De ongesorteerde klankjuweeltjes resteren in A tot Z. De allermooiste vind ik Roosgeurius - latinisering van Rozengeur? Dan Zeeboer - geheimzinnig uitgestorven beroep. Fijn zijn Staphorsius (< Staphorst), Kleinleugenmors, Plukkeroos en Gerrits bijgenaamd Pik - je zult het maar treffen... Ook dubbelen als Bruintjes Kruitmoes, Eedel Bloedt, Heer Kloots, Veterman Penneweert en Oude Grote Bevelsborg. Plus de vage Niemand genannt Brev. En de zesdubbele Sanchez Correia Elias de Sousa Elias Rodriques. Stoutintwout stierf helaas uit, net als Scheyderuyt.

Ga 'ns snuffelen en genieten - natuurlijk na controle of je er zelf bij staat. Mail me als het mis is - ik kan niet alles zelf ontdekken.


                                          copyright G. Hupkes 2014 - 2024